Tháng Chạp, hay còn gọi là tháng củ mật, không chỉ là thời điểm khép lại năm cũ mà còn hàm chứa nhiều lớp nghĩa văn hóa, lịch sử và những lời nhắc nhở thấm sâu trong đời sống tinh thần của người Việt. Ít ai biết rằng, tên gọi này bắt nguồn từ tập quán sinh hoạt, tâm thức phòng giữ và các nghi lễ truyền thống được hình thành suốt hàng trăm năm.
Theo quan niệm dân gian, tháng Chạp được xem là tháng củ mật bởi đây là thời điểm “năm cùng tháng tận”, con người cần hết sức cẩn trọng, tránh mất mát, sai sót hay những điều trục trặc, đen đủi có thể làm ảnh hưởng đến niềm vui đón năm mới.
Xưa kia, ông cha ta đặc biệt nhắc nhở nhau phải đề cao cảnh giác trong tháng này để phòng tránh trộm cắp. Cuối năm, ai nấy đều mệt mỏi, bận rộn, dễ lơ là, trong khi trong nhà lại tích trữ nhiều tiền bạc, hàng hóa, đồ đạc phục vụ Tết. Chính sự sơ suất ấy trở thành cơ hội để kẻ gian lợi dụng, ra tay chiếm đoạt tài sản.
Không chỉ dừng lại ở việc phòng trộm, tháng củ mật còn là lời cảnh báo về nguy cơ hỏa hoạn. Thời tiết mùa đông hanh khô, cộng với việc nấu nướng, đun nấu, cỗ bàn tiệc tùng diễn ra thường xuyên khiến nguy cơ cháy nổ gia tăng. Chỉ một chút bất cẩn, những đốm lửa nhỏ cũng có thể bùng phát thành đám cháy lớn, gây thiệt hại nặng nề về nhà cửa, tài sản. Thực tế, đã có không ít vụ cháy nhà, cháy chợ xảy ra vào những ngày cuối năm âm lịch.
Từ những quan niệm dân gian ấy có thể thấy, tháng củ mật chính là tháng của sự cẩn trọng và tỉnh táo- thời điểm mỗi người cần giữ gìn, đề phòng, tránh sự bừa bãi, tùy tiện, bởi chỉ một phút lơ là cũng có thể dẫn đến những hậu quả khó lường.
Ảnh minh họa.
Giáo sư Trần Lâm Biền- nhà nghiên cứu văn hóa Việt Nam từng chia sẻ với Lao Động từ “chạp” xuất phát từ văn hóa Trung Quốc xưa, là một biến âm của từ “lạp” trong tiếng Hán.
Người Trung Quốc xưa gọi tháng 12 âm lịch là tháng Quý đông (tháng cuối mùa đông), nhưng còn một cái tên khác là "Lạp nguyệt".
Chữ "lạp" có xuất xứ từ thịt, vì từ thời xưa người Trung Quốc đã thích ướp thịt khô vào dịp mùa đông để dành ăn quanh năm. Việc ướp thịt rộ lên vào tháng 12 và đó là lý do vì sao người Trung Quốc gọi đây là Lạp nguyệt.
Lạp cũng là lễ tế cuối năm của người Trung Quốc.
Từ thời nhà Chu, tháng 12 là dịp nhà vua nghỉ ngơi săn bắn, còn đặt lệ: lễ tế tất niên gọi là "đại lạp".
Trong Giáo trình lịch sử ngữ âm tiếng Việt do Nguyễn Tài Cẩn biên soạn, chính từ 2 chữ "lạp nguyệt" này, người Việt đã đọc chệch từ lạp thành Chạp. Vì thế, tháng 12 được gọi là tháng Chạp.
Trúc Chi (t/h)
